Béla Egyed felsefe öðrencilerini "felsefi düþünceden" soðutmamam, onlarý felsefi düþünmeye sevk etmem gerektiðini düþünüyor. Beni, Platon'dan "kurtarýlabilecek ve kurtarýlamayacak olanlar üzerine ciddi bir felsefi tartýþma yapmaya" davet ediyor. Bu önerisini þaþýrtýcý buluyorum, çünkü kitaplarýmýn tam da felsefi düþünüm örnekleri olduðunu ve tam olarak bu konuyu ele aldýklarýný düþünüyorum.

Platon'u eleþtiren diðerleri – örneðin Dewey- gibi, ben de Platon'un, geçici olumsallýklardan kaçýnýp þeyleri sonsuzluk açýsýndan ele alarak kesinliðe ulaþma yolundaki umudundan vazgeçip, Sokrates'in geleneksel inançlara karþý eleþtirel yaklaþýmýný kurtarmamýz gerektiði konusunda ýsrarlýyým. Eðer Platon'un yolundan gidersek, Egyed'in "az çok yaþanabilir bir dünya görüþü" adýný verdiði þeyi oluþturmak için felsefeden deðil de tarihten ve yaratýcý edebiyattan medet ummuþ oluruz. Tarihsel geliþmeleri – siyaseti laikleþtirince, kadýnlarý erk sahibi yapýnca veya Devletin güç tekelini mal varlýðýnýn yeniden daðýtýmý için kullanýnca olanlarý- incelemek, tarihin dýþýnda kalan bir þeyi rehber edinme giriþimlerinin yerini alýr. Yaratýcý edebiyat yapýtlarý okumak bize, insanlarýn belli bir yaþam biçimini tercih ettiklerinde dünyanýn nasýl bir yer olacaðýný anlamamýza yardýmcý olur.

Platon'un eleþtirmenleri genelde, Platon gibi, Egyed'in "nesnellik ve eleþtirel rasyonellik" adýný verdiði þeye – Sokrates'in örneklediði erdemlere – baðlýdýrlar. Ne var ki, Egyed, "felsefi temeller" düþüncesinden vazgeçip yerine "tarihten alýnacak dersler"i koyarsak, bu erdemlerin tehlikeye atýlacaðýný düþünüyor. ABD'de dindar saðýn son dönemde iktidarý ele geçirmiþ olmasýnýn nedenlerinden birinin, liberallerin "dinsel köktenciliðe, uygun veya kabul edilebilir ahlaki (felsefi) bir alternatif sunamamalarý" olduðunu düþünüyor. Ayný zamanda, "felsefi üstünlüðe sahipmiþ gibi görünenlerin muhafazakarlar olduklarýný söylüyor.

Ben, liberallerin muhafazakarlarý onlarýn silahlarýyla yenmeye – zamandan ve olasýlýklardan kaçmak için insanlarýn arzularýný ve zaaflarýný kullanmaya- çalýþmalarýnýn büyük bir hata olduðunu düþünüyorum. Felsefi temeller düþüncesini böylesi bir kaçýþtan kurtarabileceðimizden þüpheliyim. Dinsel köktencilik bizim güvenlik ve kesinlik arzumuza hitap eder, felsefenin rasyonalist geleneði – Platon'u Kant ve Spinoza'yla biraraya getiren gelenek- de ayný þeyi yapar. Nietzsche ve Dewey'nin bakýþ açýsýndan, bu, bastýrmamýz gereken alçak bir arzudur. Bu arzuya boyun eðmek, yükselmek deðil; alternatif tutumlarýn somut sonuçlarý üzerine düþünme gönüllülüðünü çözülemez bir soyutlamalar ihtilafýyla deðiþtirmektir.

Egyed "eþcinsel evililiði, kürtaj ve 'akýllý tasarým' tartýþmalarýnýn" "temel felsefi sorunlarý öne çýkardýðýný" düþünüyor. Ben böyle düþünmüyorum. Niçin sadece heteroseksüellerin veya ayný ýrktan olanlarýn evlenmesine izin verildiði sorusu, faydacýlýðýn (eðer kimseye zarar vermiyorsa, yanlýþ deðildir) doðal hukuk kuramýyla (eþcinsellik ve ýrklarý karýþtýrmak doðal deðildir, o halde yanlýþtýr) yüzleþtirileceði soyutlama düzeyine çýkarak yanýtlanamaz. Bu sorunun yanýtýnýn bulunacaðý yer, edebiyat ve tarihtir – eþcinselliðe ve ýrk ayrýmýna karþý farklý yaklaþýmlarýn benimsendiði topluluklarýn tarihinde ve eþcinsel veya farklý ýrktan çiftlerin hayatlarýnýn ve iliþkilerinin resmedildiði özyaþamöykülerinde ve romanlarda. Soyut zýtlýklarýn nasýl çözüleceðini kimse bilemez ama somut vakalarýn incelenmesi yoluyla, insanlarýn yaklaþýmlarýnda önemli deðiþikliklere yol açýlabilir.

Kürtajý "Ýnsan hayatý ne zaman baþlar?" gibi yanýtlanamaz sorular üzerinden tartýþmak da, soyut ilkelere yapýlan yararsýz baþvurulara bir örnektir. Bir kiþinin kürtaj konusundaki görüþleri, onun hangi tarafa – fetusa veya anneye- daha fazla sempati duyduðuyla belirlenir. Bu iki canlýdan hangisinin yaþamýnýn somut ayrýntýlarýný daha fazla bilirse, sempatisini de o derece anlamlý biçimde yönlendirir. Platon, Spinoza, Kant, Nietzsche veya Dewey'den alýntýlanacak hiçbir görüþ, kiþinin tutumunu belirlemesine yardýmcý olamaz.

Felsefi temellere Egyed gibi büyük önem atfetmek için "Akýl" adý verilen bir hakikat kaynaðýna inanmak gerekir. Platon, Spinoza ve Kant'ýn "Tanrý ne der?" sorusunun ikamesi olarak kullandýklarý "Akýl ne der?" sorusunu ciddiye almayý gerektirir. Benim görüþümce, rasyonellik bir yeti deðildir. Rasyonellik basitçe, diyalog kurmaya, darbe yerine sözcük kullanýmýna gönüllü olmaktýr. Hal böyleyken, Egyed'in, Platon'un "akýl adýna, bir gelenek eleþtirisi" sunduðunu söylemesine itiraz ederim. "Akýl adýna" ifadesi bana týpký "Tanrý adýna" gibi boþ bir retorik hareket gibi görünür. Rasyonelliði – Sokratesçi açýk fikirlilik ve diðer tarafý dinleme gönüllülüðünü – sonuna kadar savunurum. Ama rasyonel olmanýn, temelleri aramakla veya ahlaki anlaþmazlýklarý soyut ilkeler arasýndaki çatýþmaya indirgemekle ilgisi olmadýðýný düþünüyorum.

Published 2008-08-10

Original in English
Translation by Þeyda Öztürk
First published in Cogito (Turkey) 54 (2008); Kritika & Kontext 34 (2007)

Contributed by Cogito (Greece)
© Richard Rorty
© Eurozine