Bu satýrlarý Brastislava'da geçirdiðim harika ve verimli altý haftanýn bitiminde Kanada'ya dönmek üzere hazýrlanýrken yazýyorum. Bu zaman zarfýnda Bratislava Uluslararasý Sosyal Bilimler Fakültesi'nde, meslektaþlarýmla siyasi ve felsefi sorunlarý tartýþmanýn heyecanýný yaþadým. Tartýþmalar, bana lisansüstü öðrencisi ve ardýndan genç bir felsefe profesörü olduðum yýllarý hatýrlatan ciddiyette ve yoðunluktaydý. Ayný zamanda bir kere daha, felsefe çalýþmanýn önemine kuþkuyla yaklaþan genç öðrencileri ikna etmenin zorluðuyla karþýlaþtým. Onlara Platon'un Devlet'inin siyaset, etik, eðitim ve felsefe hakkýnda bize hâlâ önemli dersler verebileceðini göstermek her zaman kolay deðildi. Meslektaþlar arasý tartýþmalarýmýz da, Platoncu mutlakçýlýðý bir kenara býrakmýþken felsefe geleneði içinde neyi muhafaza edebileceðimiz sorusu üzerine odaklandý. Buna alternatifler arama sürecinde, nesnellik ve eleþtirel rasyonallikten vazgeçilmemesi gerektiðini anladýk.

Tesadüfen, Kritika & Kontext'in yýldönümü sayýsý ziyaretim sýrasýnda çýktý. Makaleler arasýnda Richard Rorty'nin de bir makalesi olduðunu görmek beni memnun etmiþti. Makaleye verdiðim ilk tepkinin oldukça olumsuz olduðunu itiraf etmeliyim. Ben burada, felsefeye ve özel olarak bu disiplinin en görkemli metinlerinden birine duyduðum tutkuyu öðrencilerimde uyandýrma uðraþý verirken, orada "felsefenin demokrasi için yersizliði konusunu iþleyen" Rorty vardý. Tereddütlerimi duyan dergi editörü, makalenin aslen Ýran'da öðrencilerden oluþan bir dinleyici grubuna yapýlmýþ bir konuþma olduðunu açýkladý. Bunu aklýmda tutarak, daha yakýndan bakmak üzere makaleye döndüm ve "altmetin"i aradým. Kendime, Rorty'nin bu Ýranlý öðrencilere ne söylemeye çalýþtýðýný sordum. Aklýma hemen iki þey geldi. Biri, bir yerlerde okuduðuma göre Ayetullah Humeyni'nin Platon'un eserlerine dair olumlu görüþ bildirmiþ olduðu, diðeriyse Devlet'in akýl adýna yaptýðý gelenek eleþtirisiydi. Geleneklerine iliþkin eleþtirel bir anlayýþ için gerekli araçlara aç olan öðrencilere hitap etmekte olan ünlü bir felsefecinin, onlarý felsefi düþünüþü býrakmaya deðil, ona sarýlmaya teþvik etmesi gerekmez mi? Rorty gibi bir Platon eleþtirmeninin, bu felsefe devinin eserlerinden neyin kurtarýlýp neyin kurtarýlamayacaðý üzerine ciddi bir felsefi tartýþma açmasý gerekmez mi?

Rorty örnekle mi öðretmeye çalýþýyordu? Kendi toplumunun deðerlerini eleþtirmekle, dinleyicilerine kendi deðerlerine yönelik eleþtirel bir tavrýn önemini mi göstermeye çalýþýyordu? Yapmak istediði bu olsa dahi, ne yazýk ki, Rorty'nin ne Amerikan siyaseti eleþtirisine ne de Batý felsefe geleneði eleþtirisine katýldým. Vurgusunu "siyasý sað"ýn ekonomik tercihleri ve askeri duruþuna yaparak, onun toplumsal muhafazakârlýðýnýn yol almasýný saðlayan güçlerin çözümlemesi namýna çok az þey söylüyordu. Oysa, dindar saðýn Amerikan siyasetindeki yükseliþ nedenlerinden birinin, ne "liberaller"in ne de "solcular"ýn, dinî aþýrý tutuculuða karþý yeterli bir ahlaki (felsefi) alternatif sunamamalarý olduðu öne sürülebilirdi.

Dahasý, Rorty'nin "Aydýnlanma deðerleri bütün Batýda hemen hemen hiç sorgulanmadan özümsenmiþtir" iddiasýna da katýlmýyorum. Rorty, Fox haberlerine hiç göz atmamýþ mýydý? Eþcinsel evlilik, kürtaj ve "akýllý tasarým" tartýþmalarýný takip etmemiþ miydi? Bu tartýþmalar temel felsefi sorunlarý öne çýkarýr ve felsefi üstünlüðe sahipmiþ gibi görünenler genellikle muhafazakârlardýr. Rorty'ye, Batý Aydýnlanmasýnýn, yol göstericiliðinin bir kýsmýný kaybettiði konusunda hak verilebilir. Hatta bu, savunucularýnýn "felsefeyi bir kenara itmiþ" olmalarý gerçeðine baðlanabilir. Ancak benim, Rorty'nin bu gerçek karþýsýnda duyduðu sevince katýlmam mümkün deðildir. Bana göre solun güncel temel tartýþmalara katkýda bulunma yeteneðindeki düþüþün asýl nedeni, solun yeni sorular sormak ve eski sorularý yeniden formüle etmek olan tarihsel rolünden vazgeçmiþ olmasýdýr.

Rorty'nin bu makalesindeki temel sorunu, dar "tarihselcilik" ve "temeldencilik karþýtlýðý" anlayýþlarýyla çalýþmasýdýr. Rorty'nin radikal kültürel ve tarihsel göreceliðini paylaþmadan, tarihin önemi ve onun "ortak ahlaki bilinç"in belirlenmesinde oynadýðý önemli rol konusunda ona hak verilebilir. Ne, örneðin, Rorty'nin "[Avrupa Aydýnlanmasý] laikleþme sürecini yaþamamýþ ülkeler için [...] Batý felsefe tarihi faydalý bir çalýþma alaný deðildir" iddiasýný haklý çýkarabilir? Rorty, bu ülkelerin faydalý biçimde felsefe çalýþabilmeleri için laikleþmeyi beklemeleri gerektiðini mi söylemektedir? Batý felsefesi tarihinin baþka yerlerdeki laikleþme süreçleri hakkýnda edecek önemli sözleri bulunmadýðýný mý? Yoksa, laikleþmenin bu ülkeler için istenen bir sonuç olmadýðýný mý? Tüm bu iddialar, eðer Rorty bunlarý öne sürdüyse, ciddi biçimde sorunlu olacaktýr. Savunulamaz olduðunu düþündüðüm ilki dýþýndaki diðerleri, Batý felsefesinin reddini deðil, ona bir ilgiyi gerektirir. Platon, Spinoza, Kant, Hegel, Nietzsche ya da hatta Habermas'ýn eserlerinin, Ýran'daki öðrencilerle ya da geleneksel dini inançlarla modernitenin üzerlerinde uyguladýðý baský arasýnda bir uzlaþma sorununa yakalanmýþ herhangi baþka bir ülkedekiler için yalnýzca zayýf bir ilgi teþkil edebileceðini kabul edemem. Ancak Rorty'nin akýllý Ýranlý dinleyicilerinin, onun Batý felsefesini küçümseyen bu sözlerini ciddiye alacaðýndan þüpheliyim. Bizim öðrencilerimiz gibi, muhtemelen onlarýn da Batýlý felsefeciler arasýnda kendi kahramanlarý ve kötü adamlarý vardýr.

Slovak öðrencilerimle Platon'u tartýþýrken, direniþlerinin ya da daha kötüsü, aldýrmazlýklarýnýn Rorty'nin Kritika & Kontext'te yer alan makalesini okumuþ olmalarýndan kaynaklanýyor olabileceðine iliþkin tekinsiz bir hisse kapýldým. Sonuç olarak bu beni, Rorty'nin felsefe anlayýþýyla olan anlaþmazlýðýmý netleþtirmek zorunda býraktý. Uzun süre Rorty'nin çalýþmalarýna hayranlýk beslemiþ ve onun felsefedeki özcülüðe duyduðu güvensizliði her zaman paylaþmýþ olmama raðmen, "temeldencilik karþýtlýðý"ný kavrama biçimine razý olamayacaðýmý açýklamalýydým. Rorty'nin makalesi boyunca "felsefi temellendirme" eleþtirileri bulunur ve Rorty, ister demokrasi ister daha genel olarak ahlak hakkýnda olsun, inançlar için güvenli ve kalýcý dayanaklar aramanýn beyhudeliðini savunuyor gibidir. Bu bence felsefede takýnýlmasý faydalý olan bir tavýr. Gelgelelim bu, insanlarýn hayat "yapboz"larýný bir tür rasyonel düzene sokma giriþiminde bulunmayacaklarý ya da bu süreçte filozoflarýn önemli rol oynamayacaðý anlamýna gelmez. Filozoflarýn, bu giriþimlerin yalnýzca göreceli ve geçici olabileceðini gösteren rolleri büyük önem taþýyabilir. Filozoflar bunu, baþarýlarý ve kayýplarýyla geçmiþteki yapýlýþ biçimlerine iþaret ederek yapabilirler. Fakat kendi "içkinlik düzlem"lerinin tarihsel inþasýna da yardým edebilirler. Diðer bir deyiþle, insanlarýn içinde yaþadýklarý özel þartlar altýnda az çok yaþanabilir bir dünya görüþünü kendileri için nasýl yaratabildiklerini gösterebilirler. Neticede, Platon'un "Ýyi Formu"yla, Spinoza'nýn "Tanrý"sýyla, Kant'ýn "Aklýn Ýdeali"yle öðretmeye gayret ettikleri bu deðil miydi? Ve bu, çaðdaþ birçok "temeldencilik karþýtý" felsefecinin iþaret ettiði yön deðil midir?

Bu nedenlerle Rorty, temeldencilik karþýtlýðýnda biraz fazla ileri gitmiþ gibi geliyor bana. Siyasi, ahlaki ve sosyal görüþlerimize, geçici de olsa tutarlý temellendirmeler saðlayabileceðimizi ya da saðlamamýz gerektiðini reddediyor. Bana göre, felsefe bu göreve önemli bir katkýda bulunabilir. Rorty "güneþin altýnda yeni þeyler" var derken elbette ki haklý, ancak bunlarýn yeniliði tam da, halihazýrda bildiklerimize ve henüz bilmediklerimize baðlý.

Baþta belirttiðim gibi, Bratislava'dan ayrýlmama az bir zaman kaldý. Bu satýrlarý birkaç gün önce yazsaydým, eminim ki meslektaþlarýmla tartýþma olanaðým olacaktý ve onlarýn yorumlarýndan faydalanabilecektim. Durum böyleyken yalnýzca, þayet yazdýklarýmý okuyacak olursa Richard Rorty'nin, yorumlarýmý sunulduklarý arkadaþlýk ruhu adýna kabul edeceðini umabiliyorum. Ayný zamanda, Rorty'nin makalesinden önemli dersler çýkaran öðrencilerimin, benim makalemi "temeldencilik karþýtý" olmanýn ne anlama geldiðine dair daha derin bir anlayýþ kazandýracak bir bakýþ açýsýyla okumalarýný diliyorum.

Published 2008-07-10

Original in English
Translation by Esen Ezgi Taþçýoðlu
First published in Cogito (Turkey) 54 (2008) (Turkish version); Kritika & Kontext 34 (2007)

Contributed by Cogito (Greece)
© Belá Egyed/
© Eurozine